Dünyanın dikkati ABD’nin İran limanlarına uyguladığı abluka ve Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasına odaklanmışken, Rusya da Karadeniz’de Ukrayna’ya kendi ablukasını uygulayarak Ukrayna’nın yazlık tahıl hasadını tehlikeye atıyor.
Ukrayna, dünyanın en büyük ayçiçek çekirdeği ve ayçiçek yağı ihracatçısıdır (%50 küresel arzın), arpa ihracatında üçüncü (%18), mısır ihracatında dördüncü (%16) ve buğday ihracatında beşinci (%12) sıradadır.
Rus güçleri Haziran ayından bu yana en az 50 Ukrayna kargo gemisine saldırdı ve 30’dan fazla sivili öldürdü. Bunlar arasında 19 Temmuz’da Odessa açıklarında bir gemiye düzenlenen ve gemideki on kişinin ölümüne yol açan saldırı da yer alıyor . Bu saldırıdan sonra ticari gemiler Ukrayna limanlarına sefer yapmayı bıraktı.
Ukrayna, Rusya’nın Karadeniz limanlarına kendi saldırılarıyla karşılık verdi; bu hafta Rusya’nın Karadeniz donanma filosuna ev sahipliği yapan Novorossiysk şehrindeki iki büyük tahıl terminaline de saldırı düzenlendi.
Reuters, Cuma günü erken saatlerde, küresel tahıl arzına ilişkin endişelerin artmaya başlamasıyla birlikte Ukrayna’nın Rusya’ya Karadeniz’deki sivil hedeflere yönelik saldırıları durdurma teklifinde bulunduğunu bildirdi.
Ukraynalı çiftçilere darbe
Ukrayna’nın tarım ürünlerinin %90’ından fazlası Karadeniz limanları üzerinden ihraç ediliyor. Ukrayna limanlarına uygulanan abluka, ülkenin çiftçileri için şimdiden yıkıcı sonuçlar doğurdu.
Understand how AI is changing society, with our weekly newsletter
Please enter your email…
Bir ekonomiste göre, abluka yıl sonuna kadar ülkenin gayri safi yurtiçi hasılasının (GSYİH) yaklaşık %1-1,5’ine mal olabilir.
Ukrayna bu yıl yaklaşık 60 milyon ton tahıl hasadı bekliyor . Ancak Tarım Bakanı Taras Vysotsky, 2026-2027 mali yılı için tahıl ihracat tahmininin yalnızca 38-40 milyon ton civarında olacağını, bunun da önceki tahminlere göre %12’lik bir düşüş anlamına geldiğini söyledi .
İhracattaki gecikmeler domino etkisi yaratabilir. Önümüzdeki birkaç hafta içinde bu yılki hasat tamamlandığında, ürünler için yeterli depolama alanı bulmak imkansız hale gelecek. İhracattaki gecikmeler ayrıca yabancı alıcılarla yapılan sözleşmelerin bozulması anlamına da gelecek. Bu da çiftçilere daha az para gitmesine ve hükümete vergi ödemelerinde gecikmelere yol açacaktır.
İnsan hakları grupları, Rusya’nın Ukrayna devlet ve yerel bütçelerine zarar vermesinin ötesinde, birçok tarımsal ihracatta Ukrayna’nın küresel liderliğini elinden almayı hedeflediğini ve bunun Rusya’nın eylemlerinin ardındaki temel strateji olduğunu öne sürdü .
Rusya’nın Ukrayna’nın gıda ihracatını silah olarak kullanma girişimlerinin de tarihsel paralellikleri bulunmaktadır. Ukrayna 1920’lerde Sovyetler Birliği’nin bir parçası olduktan sonra, Sovyet liderleri Ukrayna halkını boyunduruk altına almak için gıdayı siyasi ve ekonomik bir silah olarak kullandılar ve bu durum 1932-33 yıllarında Holodomor olarak bilinen kitlesel kıtlığa yol açtı .
Pazara alternatif yollar
Mevcut durum, Rusya’nın 2022’deki tam ölçekli işgalin başlangıcında Ukrayna limanlarına uyguladığı ablukaya benziyor. O zamanlar, Birleşmiş Milletler ve Türkiye, Ukrayna ve Rusya arasında Karadeniz Tahıl Girişimi adı altında geçici bir anlaşmaya aracılık ederek nakliyatın yeniden başlamasına izin vermişti. Rusya bir yıl sonra bu anlaşmadan çekildi .
Durum o zamanki kadar kritik değil, en azından henüz değil. Ukrayna’nın tarım sektörü mevcut krizi atlatabilecek bir esnekliğe sahip.
Ukrayna hükümeti, yeniden başlayan abluka karşısında Ukraynalı çiftçileri desteklemek amacıyla acil bir destek paketi onayladı ve Avrupa Komisyonu’ndan ek destek talep ediyor .
Ayrıca bu hafta Ukrayna hükümeti, alternatif ihracat yollarını genişletmek için Polonya ile görüşmeler yaptı. Ancak, Polonya üzerinden tahıl ihracatı, 2023 yılında Polonyalı çiftçilerin daha ucuz Ukrayna tahılının Polonya pazarına akın etmesinden endişe duymaları nedeniyle protestolarına yol açmıştı. Bunun üzerine Polonya, Ukrayna tahılına yasak getirdi.
Bir diğer seçenek ise ihracatı Romanya’nın Konstanta limanı üzerinden , ayrıca Macaristan ve Moldova üzerinden gerçekleştirmektir. Moldova bu hafta, yıl sonuna kadar 600.000 ton Ukrayna tahılının ülkesinden transit geçmesine izin vereceğini açıkladı.
Ancak tahılı demiryolu veya karayoluyla taşımak, deniz yoluyla taşımaya göre çok daha pahalı. Tuna Nehri’ndeki düşük su seviyeleri de bir sorun teşkil ediyor.
Ukrayna’nın Karadeniz’deki saldırılara ateşkes teklifiyle top artık Rusya’nın sahasında gibi görünüyor. Karadeniz ve Azov denizlerindeki aksamalar nedeniyle Rusya’nın tahıl ihracatı Ağustos ayında önceki yıllara göre yarıdan fazla düşebilir .
Deniz ablukası halihazırda küresel piyasalarda da önemli aksamalara yol açıyor. Eğer Rusya bu ablukaya onay vermezse, durum sadece Ukrayna için değil, bölgesel ve küresel gıda güvenliği için de çok daha kritik hale gelecektir.